Bilgisayar Yavaş Çalışırsa Ne Yapılır
Bilgisayar açılışta bir dakika bekletiyor, tarayıcıda sekme değiştirirken donuyor, dosya kopyalarken fare imleci takılıyor. Tanıdık geldi mi? İyi haber şu: bu tablonun büyük bölümü donanım değiştirmeden çözülüyor. Kötü haber ise şu: çözüm "temizlik programı kur" değil. Aşağıda sırayla, okurken kafanızda oluşacak soruları takip ederek gidiyoruz.
Önce hangi soruyu sormalıyım: "Yavaş mı" yoksa "ne yavaş"?
Yavaşlık tek bir arıza değil, bir belirti. Aynı belirtinin arkasında dört ayrı darboğaz olabilir: işlemci, bellek (RAM), disk ve ağ. Bu yüzden ilk adım tahmin etmek değil, ölçmek. Windows'ta Ctrl + Shift + Esc ile Görev Yöneticisi'ni açın, "Performans" sekmesine geçin ve bilgisayarı gerçekten yavaş bulduğunuz anda oradaki değerlere bakın. macOS'ta karşılığı Etkinlik Monitörü, Linux'ta ise top ya da htop.
Neye bakacaksınız? Şu eşleştirme işinizi kısaltır:
| Gördüğünüz durum | Muhtemel sebep | İlk yapılacak |
|---|---|---|
| CPU sürekli %80-100 | Arka planda ağır bir işlem, güncelleme veya bozuk bir uygulama | Süreçler sekmesinde CPU'ya göre sırala, en üstteki işlemi tanı |
| Bellek %90 üzeri, "Belleğe alınmış" değeri yüksek | Çok fazla sekme/uygulama veya bellek sızıntısı | Tarayıcı sekmelerini kapat, uygulamayı yeniden başlat |
| Disk %100, cevap süresi yüksek | HDD kullanımı, indeksleme, virüs taraması | Taramanın bitmesini bekle; kalıcıysa SSD düşün |
| Boş alan çok az | Sistem geçici dosya yazamıyor | Disk temizliği; depolama alanı dolu sorunu için ayrı bir rehber var |
| Her şey normal ama internet yavaş | Ağ tarafı, DNS veya WiFi sinyali | Kablolu dene, ağ ayarlarını kontrol et |
Ölçmeden müdahale etmenin sonucu genelde şu olur: RAM alırsınız, sorun diskteydi. Bu yüzden pc performans artırma işini teşhisle başlatmak, harcanan paranın ve zamanın yarısını kurtarır.
Başlangıç programlarını kapatmak gerçekten işe yarıyor mu?
Evet, ama beklediğiniz yerde değil. Başlangıç listesini temizlemek en çok açılış süresini kısaltır; masaüstünün kullanılabilir hale gelmesi belirgin şekilde hızlanır. Görev Yöneticisi'ndeki "Başlangıç uygulamaları" sekmesinde her satırın yanında bir etki derecesi yazar. Yüksek etkili olanlardan başlayın.
Neyi kapatmak güvenli? Kabaca: bulut senkronizasyon istemcileri (hemen ihtiyacınız yoksa), oyun mağazaları, iletişim uygulamaları, yazıcı ve fare yardımcı programları. Neyi kapatmayın? Ses sürücüsü bileşenleri, güvenlik yazılımı ve dokunmatik yüzey sürücüsü. Adından emin olamadığınız bir girdi varsa dosya konumunu açıp hangi programa ait olduğuna bakın; sistem klasörlerinin nerede durduğunu bilmek burada işe yarar.
Arka plandaki işlemleri kapatmanın sınırı ne?
Görev sonlandırmak anlık rahatlama sağlar ama kalıcı çözüm değildir. Bir işlem her kapattığınızda geri geliyorsa, ya bir hizmet olarak çalışıyordur ya da başka bir program onu tetikliyordur. Şu üç ayrımı akılda tutun:
- Görevi sonlandır: Donmuş uygulamaya karşı, geçici çözüm.
- Başlangıçtan kaldır: Program her açılışta yüklenmesin, kalıcı ama uygulama duruyor.
- Kaldır: Artık kullanmıyorsanız en temiz yol. Kaldırma sırasında hata alırsanız kurulum sorunlarına dair ayrı bir yaklaşım gerekir.
Hangi müdahale ne kadar kazandırır?
| Müdahale | Emek | Maliyet | Hissedilen kazanç |
|---|---|---|---|
| Başlangıç listesini azaltmak | 10 dakika | Yok | Açılışta yüksek, günlük kullanımda orta |
| Tarayıcı eklentilerini gözden geçirmek | 15 dakika | Yok | Web'de gezinirken yüksek |
| Disk boşaltmak (%15 boş alan hedefi) | 30 dakika | Yok | Orta, disk çok doluysa yüksek |
| Sürücü ve sistem güncellemesi | 1 saat | Yok | Grafik ve donma sorunlarında yüksek |
| RAM yükseltmek | Yarım gün | Orta | 8 GB altındaysa yüksek, 16 GB varsa düşük |
| HDD yerine SSD | Yarım gün | Orta | En yüksek, tek başına bilgisayarı yeni gibi yapar |
| Sistemi sıfırdan kurmak | Bir gün | Yok | Yüksek ama son çare |
Temizlik ve hızlandırma programları?
Çoğu, Windows'un kendi disk temizleme aracının yaptığını yapıp üstüne "kayıt defteri optimizasyonu" gibi ölçülemeyen işler ekler. RAM'i "boşaltan" araçlar ise işletim sisteminin önbelleğe aldığı veriyi atarak aslında yavaşlama üretir. Boş RAM iyi bir şey değildir; kullanılan RAM iyidir. Bu araçlara para vermeden önce yukarıdaki tablodaki ücretsiz adımları tamamlayın.
Isınma ve güç ayarını atlıyor muyum?
Sık atlanan iki nokta: Dizüstü bilgisayar tozlanıp havalandırması kapandığında işlemci kendini korumak için hızını düşürür; bu durumda hiçbir yazılım ayarı sonucu değiştirmez. Fanın sesi arttıysa ve kasa ısındıysa temizlik gerekir. İkincisi güç planı: pil tasarrufu modunda çalışan bir makine kasten yavaştır. Prize takılıyken "dengeli" ya da "en iyi performans" seçeneğine ge