Linux Başlangıç İçin 10 Temel Komut

Grafik arayüzde iki tıkla yaptığın işi terminalde tek satırda halletmek mümkün — ama o satırı yazabilmek için önce hangi komutun ne işe yaradığını bilmek gerekiyor. Aşağıda, linux komut satırı ile ilk ciddi temasını kuran biri için gerçekten günlük kullanımda işe yarayan 10 komutu, kafanda oluşacak sorular sırasıyla ele alıyorum.

Neden hâlâ terminal öğrenmem gerekiyor?

Masaüstü ortamları (GNOME, KDE) bugün dosya kopyalamaktan paket kurmaya kadar çoğu şeyi karşılıyor. Yani "zorunluluk" değil. Ama üç durumda terminal alternatifsiz:

• Uzak sunucu: SSH ile bağlandığın makinede masaüstü yok.
• Tekrarlayan iş: 300 dosyanın adını değiştirmek arayüzde işkence, komut satırında tek satır.
• Hata ayıklama: Bir servis çalışmıyorsa nedenini yalnızca log çıktısı söyler.

Dizinler arasında nasıl dolaşırım?

İlk üçlü: pwd, ls, cd. pwd "şu an neredeyim" sorusunu cevaplar. ls bulunduğun dizinin içeriğini listeler. cd ise dizin değiştirir.

Pratikte en çok kullandığın varyantlar:

• ls -l — izinler, sahip, boyut ve tarih ile uzun liste.
• ls -a — nokta ile başlayan gizli dosyaları da gösterir. Bu mantık macOS'ta gizli dosyaları görünür yapma yöntemiyle aynı temele dayanır.
• ls -lh — boyutları KB/MB olarak okunur biçimde verir.
• cd .. — bir üst dizin. cd - önceki dizine geri döner, cd tek başına ev dizinine atar.

Mutlak yol mu, göreli yol mu yazmalıyım?

/var/log gibi eğik çizgiyle başlayan yol mutlaktır, nerede olduğundan bağımsız çalışır. belgeler/proje ise bulunduğun dizine göredir. Script yazarken mutlak yolu tercih et; elle gezerken göreli yol daha hızlı. ~ işareti ev dizinin için kısayoldur: cd ~/İndirilenler.

Dosya kopyalama, taşıma, silme: hangisi neyi yapıyor?

Örnek: cp -r ~/proje /mnt/yedek/ tüm klasörü yedek diskine kopyalar. mv rapor.txt rapor-2.txt ise sadece adı değiştirir.

rm gerçekten bu kadar tehlikeli mi?

Evet. rm -rf yazarken yolu iki kez okumak alışkanlık olmalı. Yeni başlıyorsan alias rm='rm -i' tanımlayıp onay istemesini sağlamak makul bir güvenlik ağı. Silmek yerine önce mv ile bir "eski" klasörüne taşımak da işe yarar; disk doluluğu sorunlarını çözerken bu yöntem seni yanlış silmeden korur.

Dosyanın içine bakmanın en hızlı yolu ne?

• cat dosya.txt — kısa dosyaların tamamını ekrana basar.
• less dosya.log — uzun dosyada yukarı/aşağı gezinme, / ile arama, q ile çıkış. Log okumanın standart yolu.
• grep "hata" dosya.log — içinde belirli metin geçen satırları süzer. grep -ri "timeout" /etc gibi özyinelemeli aramalar sorun tespitinde hayat kurtarır.

Bu üçünü boru işaretiyle birleştirmek asıl gücü verir: cat erisim.log | grep 404 | less. Uzantı kavramı Linux'ta zorunlu değildir; bir dosyanın gerçekten ne olduğunu file komutu söyler — Windows tarafındaki uzantı mantığından ayrıldığı nokta burası.

Disk ve süreç durumunu nasıl görürüm?

"Bilgisayar yavaşladı" şikâyetinin Linux'taki karşılığı genelde top çıktısında görünür: bellek şişiren bir tarayıcı sekmesi mi, döngüye girmiş bir servis mi belli olur.

Öğrenme sırası nasıl olmalı?

1. Hafta 1: pwd, ls, cd — sadece gezin, hiçbir şeyi değiştirme.
2. Hafta 2: mkdir, cp, mv